Number Puzzle Calculator

Puzzle Auto Calculator

Ds Rr Gz Ga = Result
-
-
-
Trick 01 Digits: -

10,000 WhatsApp Groups Links

WhatsApp Groups Hub
←

ЁЯТм WA Group Hub

Active WhatsApp Groups

ЁЯФН
Loading 10 groups from database...

рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрд▓

рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрд▓

рдоूрд▓ рдЬाрдирдХाрд░ी
  • рд▓рдЧрднрдЧ 7рд╡ीं рд╕े 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рддрдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рд░ाрдЬрдкूрддों рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдЙрдд्рддрд░ рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрд░рдд।
  • рд░ाрдЬрдкूрдд рд╢рдм्рдж рдХा рд╕ंрдмंрдз 'рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░' рд╢рдм्рдж рд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рднाрд░рдд рдоें рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ों рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ।
  • рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдХाрдлी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрд▓ рдХी рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ - рд░рдЪрдпिрддा
  • рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рд░ाрд╕ो — рдЪंрджрдмрд░рджाрдИ
  • рд░ाрдЬрддрд░ंрдЧिрдгी — рдХрд▓्рд╣рдг
  • рд╕рдорд░ांрдЧрдг рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ — рд░ाрдЬा рднोрдЬ
  • рдЧीрдд рдЧोрд╡िंрдж — рдЬрдпрджेрд╡
рд░ाрдЬрдкूрдд рдХाрд▓ рдХी рдХрд▓ा рдПрд╡ं рд╕्рдеाрдкрдд्рдп
  • рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
  • рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдиाрдЧрд░ рд╢ैрд▓ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
  • рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдХे рдоंрджिрд░ — рдЪंрджेрд▓
  • рдоोрдвेрд░ा рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ — рд╕ोрд▓ंрдХ
  • рднोрдЬेрд╢्рд╡рд░ рдоंрджिрд░ — рд░ाрдЬा рднोрдЬ
  • рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдоंрджिрд░ — рдЬैрди рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ - рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХ
рдХ्рд░.рд╕ं. рд╡ंрд╢ (Dynasty) рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Region) рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ (Key Ruler)
1 рдЧुрд░्рдЬрд░-рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╡ंрд╢ рдХрди्рдиौрдЬ / рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоिрд╣िрд░ рднोрдЬ
2 рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ рдЕрдЬрдоेрд░ / рджिрд▓्рд▓ी рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди
3 рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рд╡ंрд╢ рдХрди्рдиौрдЬ рдЬрдпрдЪंрдж्рд░
4 рдЪंрджेрд▓ рд╡ंрд╢ рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдзंрдЧ / рд╡िрдж्рдпाрдзрд░
5 рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢ рдоाрд▓рд╡ा рд░ाрдЬा рднोрдЬ
6 рд╕ोрд▓ंрдХी рд╡ंрд╢ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╕िрдж्рдзрд░ाрдЬ рдЬрдпрд╕िंрд╣
7 рддोрдорд░ рд╡ंрд╢ рджिрд▓्рд▓ी рдЕрдиंрдЧрдкाрд▓
8 рд╕िрд╕ोрджिрдпा рд╡ंрд╢ рдоेрд╡ाрдб़ рдмрдк्рдкा рд░ाрд╡рд▓ / рд╣рдо्рдоीрд░
рдЧुрд░्рдЬрд░-рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╡ंрд╢ :
  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ — рдиाрдЧрднрдЯ्рдЯ рдк्рд░рдердо
  • рд░ाрдЬрдзाрдиी — рдХрди्рдиौрдЬ
  • рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ — рдоिрд╣िрд░ рднोрдЬ
  • рдоिрд╣िрд░ рднोрдЬ рдХी рдЙрдкाрдзिрдпाँ — 'рдЖрджिрд╡рд░ाрд╣' рдФрд░ 'рдк्рд░рднाрд╕'
  • рдЕрд░рдм рдпाрдд्рд░िрдпों рдиे рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╢ाрд╕рдХों рдХी рд╢рдХ्рддि рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा।
  • рдд्рд░िрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрд╕рдХे рд▓िрдП рдеा? → рдХрди्рдиौрдЬ
  • рдХрди्рдиौрдЬ рдХे рд▓िрдП рдд्рд░िрдкрдХ्рд╖ीрдп рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рдк्рд░рддिрд╣ाрд░, рдкाрд▓ рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдХूрдЯ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे।
рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ :
  • рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ — рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди { рдкिрддा рд╕ोрдоेрд╢्рд╡рд░ }
  • рд░ाрдЬрдзाрдиी : рдЕрдЬрдоेрд░ рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी
  • рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХो рд░ाрдп рдкिрдеौрд░ा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдФрд░ рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХे рдмीрдЪ рджो рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдпुрдж्рдз рд╣ुрдП।
    • рдк्рд░рдердо рддрд░ाрдЗрди рдХा рдпुрдж्рдз — 1191 , рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХी рд╡िрдЬрдп рд╣ुрдИ
    • рдж्рд╡िрддीрдп рддрд░ाрдЗрди рдХा рдпुрдж्рдз — 1192 , рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी  рдХी рд╡िрдЬрдп рд╣ुрдИ।
  • 1192 рдХा рддрд░ाрдЗрди рдпुрдж्рдз рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै।
рдЪंрджेрд▓ рд╡ंрд╢ :
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб
  • рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоंрджिрд░ — рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдХे рдоंрджिрд░
  • рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╣ै।
  • рдЪंрджेрд▓ рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рдоें рдЕрдиेрдХ рдоंрджिрд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ — рдзंрдЧ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрдзрд░।
рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдоाрд▓рд╡ा
  • рд░ाрдЬрдзाрдиी — рдзाрд░ा рдирдЧрд░ी
  • рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ — рд░ाрдЬा рднोрдЬ
  • рд░ाрдЬा рднोрдЬ рдХрд▓ा, рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ рдеे।
  • рднोрдЬрдкुрд░ рдХा рднोрдЬेрд╢्рд╡рд░ рдоंрджिрд░ рд░ाрдЬा рднोрдЬ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।
  • рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЧ्рд░ंрде : рд╕рдорд░ांрдЧрдг рд╕ूрдд्рд░рдзाрд░ — рд░ाрдЬा рднोрдЬ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд।
рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдЪाрд▓ुрдХ्рдп (рд╕ोрд▓ंрдХी рд╡ंрд╢):
  • рдЗрдирдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЕрди्рд╣िрд▓рд╡ाрдб़ा (рдЕрди्рд╣िрд▓рдкाрдЯрди / рдкाрдЯрди) рдеी।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ — рд╕िрдж्рдзрд░ाрдЬ рдЬрдпрд╕िंрд╣
  • рдХुрдоाрд░рдкाрд▓ рднी рд╡ंрд╢ рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ рдеा।
  • рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рдоोрдвेрд░ा рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕ोрд▓ंрдХी рдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।
рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рд╡ंрд╢
  • рдоुрдЦ्рдп рд░ाрдЬрдзाрдиी - рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी ( рдмрдиाрд░рд╕ ) рдеी, рд▓ेрдХिрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрди्рдиौрдЬ (рдХाрди्рдпрдХुрдм्рдЬ) рдХो рднी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдмрдиाрдпा рдеा
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ — рдЧोрд╡िंрджрдЪंрдж्рд░
  • рдЬрдпрдЪंрдж्рд░ рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рд╡ंрд╢ рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ рдеा।
  • рдЬрдпрдЪंрдж्рд░ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХрди्рдиौрдЬ рд╕े рдеा
рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ - рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХ

рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕

рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рд╡िрдХाрд╕

1600 рдИ0 рдХा рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ ( рдЪाрд░्рдЯрд░ ) :  рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рд╡рд░्рд╖ 1600 рдоें рдПрдХ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдХंрдкрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдИ। рдЗंрдЧ्рд▓ैрдг्рдб рдХी рдорд╣ाрд░ाрдиी рдПрд▓िрдЬ़ाрдмेрде-I рдиे рдХрдо्рдкрдиी рдХो рдкूрд░्рд╡ी рджेрд╢ों рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдЕрдиुрдорддि рдк्рд░рджाрди рдХी рдеी।
  • рдХंрдкрдиी рдХो рдиाрдо рджिрдпा - 'рдж рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдПंрдб рдХंрдкрдиी рдСрдл़ рдорд░्рдЪेंрдЯ्рд╕ рдСрдл़ рд▓ंрджрди рдЯ्рд░ेрдбिंрдЧ рдЗрди рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбीрдЬ़'
  • рдХंрдкрдиी рдиे рдоुрдЧрд▓ рдмाрджрд╢ाрд╣ рдЬрд╣ांрдЧीрд░ рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╕ूрд░рдд рдоें рдХाрд░рдЦाрдиा рд▓рдЧाрдиे рдХी рдЗрдЬाрдЬ़рдд рд▓ी рдеी।
  • 1 рдЬрдирд╡рд░ी, 1874 рдХो рдХंрдкрдиी рдХो рднंрдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдеा।
1726 рдХे рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ : 
  • рдХрдо्рдкрдиी рдХो рд╕ीрдоिрдд рдоाрдд्рд░ा рдоें рдиिрдпрдо, рдЙрдкрдиिрдпрдо , рдЕрдз्рдпाрджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рджी рдЧрдИ।
  • рдХрд▓рдХрдд्рддा , рдмрдо्рдмрдИं рддрдеा рдордж्рд░ाрд╕ рдк्рд░ेрд╕ीрдбेрди्рд╕ी рдХे рдЧрд░्рд╡рдирд░ों рдХो рд╡िрдзि рдмрдиाрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рджी рдЧрдИ।
рдк्рд▓ाрд╕ी рдХा рдпुрдж्рдз (1757 ) - рд░ॉрдмрд░्рдЯ рдХ्рд▓ाрдЗрд╡ VS рдмंрдЧाрд▓ рдирд╡ाрдм рд╕िрд░ाрдЬ-рдЙрдж-рджौрд▓ा
рдмрдХ्рд╕рд░ рдпुрдж्рдз (1764 ) - рдоेрдЬрд░ рд╣ेрдХ्рдЯрд░ рдоुрдирд░ो VS рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдирд╡ाрдм рдоीрд░ рдХाрд╕िрдо + рдмрдиाрд░рд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдмрд▓рд╡ंрдд рд╕िंрд╣ + рдЕрд╡рдз рдХे рдирд╡ाрдм рд╢ुрдЬा-рдЙрдж-рджौрд▓ा  + рдоुрдЧрд▓ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╢ाрд╣ рдЖрд▓рдо II { рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЬीрдд рд▓िрдпा рдФрд░ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХा рд╢ाрд╕рди рдмंрдЧाрд▓ рдкрд░ рд╣ो рдЧрдпा। }
  • рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдк्рд░рдердо рдЧрд╡рд░्рдирд░ - рд░ॉрдмрдЯ рдХ्рд▓ाрдЗрд╡
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рдПрдХ्рдЯ рдкाрд░िрдд рдХिрдпे рдЬो рднाрд░рддीрдп рд╕рд╡िрдзाрди рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╕ीрдвिрдпां рдмрдиी।
рдкाрд░िрдд рдк्рд░рдоुрдЦ рдПрдХ्рдЯ 

рдИрд╕्рдЯ рдЗрдг्рдбिрдпां рдХрдо्рдкрдиी рд╢ाрд╕рди 1773-1858 рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХ्рд░ाрдЙрди рд╢ाрд╕рди 1858-1947
рд░ेрдЧुрд▓ेрдЯिंрдЧ рдПрдХ्рдЯ, 1773 рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1858
рдПрдХ्рдЯ рдСрдл़ рд╕ेрдЯрд▓рдоेंрдЯ, 1781 рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╖рдж рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1861
рдкिрдЯ्рд╕ рдЗंрдбिрдпा рдПрдХ्рдЯ, 1784 рднाрд░рддीрдп рдкрд░िрд╖рдж рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1892
рдЪाрд░्рдЯрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1793 рдоाрд░्рд▓े-рдоिंрдЯो рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1909
рдЪाрд░्рдЯрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1813 рдоांрдЯेрдЧ्рдпू-рдЪрдо्рд╕рдлोрд░्рдб рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1919
рдЪाрд░्рдЯрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1833 рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1935
рдЪाрд░्рдЯрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1853 рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1947

рд░ेрдЧुрд▓ेрдЯिंрдЧ рдПрдХ्рдЯ 1773 :
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓ рдХрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд░рдЦा рдЧрдпा рдФрд░ рдк्рд░рдердо рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ - рд╡ाрд░ेрди рд╣ेрд╕्рдЯिंрдЧ्рд╕
  • рдмंрдЧाрд▓ рдХी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдкрд░िрд╖рдж рдкрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХे рд╕ाрде рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 04 рд╕рджрд╕्рдп рдЬॉрди рдХ्рд▓ेрд╡рд░िंрдЧ, рдЬॉрд░्рдЬ рдоॉрди्рд╕рди, рд░िрдЪрд░्рдб рдмाрд░рд╡ेрд▓ рдФрд░ рдлिрд▓िрдк рдл्рд░ांрд╕िрд╕ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпे।
  • рдмрдо्рдмрдИं рддрдеा рдордж्рд░ाрд╕ рдк्рд░ेрд╕ीрдбेрди्рд╕ी рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдоें рдХिрдпे।
  • рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рдПрдХ рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп (1774 рдоें ) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рдеी। { рдк्рд░рдердо рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рд╕рд░ рдПрд▓ीрдЬा рдЗрдо्рдкी  рддрдеा рдЕрди्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдЪेрдо्рдмрд░्рдЬ, рд▓िрдоैрд╕्рдЯрд░ рдФрд░ рд╣ाрдЗрдб рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा  }
рдПрдХ्рдЯ рдСрдл़ рд╕ेрдЯрд▓рдоेंрдЯ 1781 :

  • рд░ेрдЧुрд▓ेрдЯिंрдЧ рдПрдХ्рдЯ 1773 рдХी рдХрдоिрдпों рдХी рджूрд░ рдХिрдпा।
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдмिрд╣ाрд░, рдмंрдЧाрд▓, рдЙреЬीрд╕ा рдХे рд▓िрдП рдХाрдиूрди рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░ाрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ा।
рдкिрдЯ्рд╕ рдЗंрдбिрдпा рдПрдХ्рдЯ 1784 :
  • рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХी рдкрд░िрд╖рдж рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХो 04 рд╕े 03 рдХрд░ рджिрдпा।
  • рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рджोрд╣рд░ा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╣ुрдЖ। { (рдмोрд░्рдб рдСрдл़ рдХрдг्рдЯ्рд░ोрд▓ - рд░ाрдЬрдиीрддि рдорд╕рд▓ों рдХे рд▓िрдП ) (рдмोрд░्рдб рдСрдл़ рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░्рд╕ - рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдорд╕рд▓ों рдХे рд▓िрдП ) }
  • рдЗंрдЧ्рд▓ैрдг्рдб рдоें рдПрдХ рдХोрд░्рдЯ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ рдЬो рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдЕрд╡ैрдз рдХाрд░्рдп рдХे рдоुрдХрджрдоें рджेрдЦेрдЧी।

1793 рдХा рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ : 
  • рдЗрд╕ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдиे рдХंрдкрдиी рдХो рднाрд░рдд рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी।
  • рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдмोрд░्рдб рдХे рд╕рджрд╕्рдп рдФрд░ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдХा рд╡ेрддрди рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕े рджिрдпा рдЬाрдпेрдЧा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдХंрдкрдиी рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдЧрд▓े 20 рд╡рд░्рд╖ो рдХे рд▓िрдП рдмреЭा рджिрдпा рдЧрдпा।

1813 рдХा рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ :
  • рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░рдХों рдХो рднाрд░рдд рдоें рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ।
  • рднाрд░рдд рдХे рд╕ाрде рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдХंрдкрдиी рдХे рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा। рдкрд░рди्рддु рдЪीрди рд╕े рдЪाрдп рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдРрд╕े рд╣ी рдЪрд▓рддा рд░рд╣ेрдЧा।
  • рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा 1 рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпा рднाрд░рддिрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдЦрд░्рдЪ рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
1833 рдХा рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ :
  • рдЪीрди рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдкрд░ рдХंрдкрдиी рдХे рдПрдХाрдзिрдХाрд░ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा।
  • рд╡िрдзि рдЖрдпोрдЧ рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЗрд╕рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рд▓ॉрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдиे рдХी рдеी।
  • рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХो рдкुрд░े рднाрд░рдд рдХा рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдмрдиा рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдердо рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ - рд▓ॉрд░्рдб рд╡िрд▓िрдпрдо рдмेंрдЯिрдХ
1853 рдХा рд░ाрдЬрд▓ेрдЦ :
  • рд╕िрд╡िрд▓ рд╕ेрд╡ा рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ो рдЧрдИ рдеी рдФрд░ 1854 рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рд╕рдоिрддि рдХी рдиिрдпुрдХ्рдд рдХी рдЧрдИ।
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдХाрд░्рдпрдкाрд▓िрдХा рдПрд╡ं рд╡िрдзाрдпिрдХा рд╕рдо्рдмंрдзी рд╢рдХ्рддिрдпों рдХा рдкृрдердХ्рдХрд░рдг рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХो рд╡ीрдЯो рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рдоिрд▓ा।
рднाрд░рдд рдоें рд╕िрд╡िрд▓ рд╕ेрд╡ा рдХा рдЬрдирдХ - рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЬрдирд░рд▓ рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рдХॉрд░्рдирд╡ाрд▓िрд╕
рднाрд░рдд рдоें рд▓ोрдХ рд╕ेрд╡ा рдЖрдпोрдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░, 1926 рдХो рд╣ुрдИ рдеी।

рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1858 : 
  • рдХрдо्рдкрдиी рдХा рд╢ाрд╕рди рдорд╣ाрд░ाрдиी рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпा рдХे рд╣ाрдеों рдоें рдЪрд▓ा рдЧрдпा।
  • рднाрд░рдд рдХा рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХो рднाрд░рдд рдХा рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдмрдиा рджिрдпा рдФрд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдердо рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдиिрдпुрдХ्рдд рд╣ुрдЖ - рд▓ॉрд░्рдб рдХैрдиिंрдЧ {1856 рд╕े 1862 }
  • рдмोрд░्рдб рдСрдл़ рдХрдг्рдЯ्рд░ोрд▓ рдФрд░ рдмोрд░्рдб рдСрдл़ рдбाрдпрд░ेрдХ्рдЯрд░्рд╕ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा।
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдоुрдЧрд▓ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдкрдж рднी рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1861 : 
  • рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдХो рдЕрдз्рдпाрджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдоिрд▓ी। рдЬिрд╕े рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рдХे рд╕рдордп 6 рдоाрд╣ рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЬाрд░ी рдХрд░ рд╕рдХрддा рдеा।
  • рд▓ॉрд░्рдб рдХैрдиिंрдЧ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднाрдЧीрдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╢ुрд░ूрд╡ाрдд рдХी рдЧрдИ।
рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1892 : 
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЪुрдиाрд╡ рдХी рд╢ुрд░ूрд╡ाрдд рд╣ुрдИ рдеी।
рдоाрд░्рд▓े-рдоिंрдЯो рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1909 :
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХी рд╢ुрд░ूрд╡ाрдд рд╣ुрдИ рдЬिрд╕рдХे рдЬрдирдХ рд▓ाрд░्рдб рдоिрди्рдЯों рд╣ै। 
  • рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХो рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рдд рдХे рд░ाрдЬ्рдп рд╕рдЪिрд╡ рдЬॉрди рдоॉрд░्рд▓े рдиे рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рд▓ॉрд░्рдб рдоिंрдЯो рд╕े рдХрд╣ा рдеा "рд╣рдо рдиाрдЧ рдХे рджांрдд рдмो рд░рд╣ें рд╣ै рдЗрд╕рдХा рдлрд▓ рднीрд╖рдг рд╣ोрдЧा।"
  • рдХेंрдж्рд░ीрдп рд╡िрдзाрди рдкрд░िрд╖рдж рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 16 рд╕े рдмрдв़ाрдХрд░ 60 рдХрд░ рджी рдЧрдИ।
  • рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдкрд░िрд╖рдж рдоे рдкрд╣рд▓ा рднाрд░рддीрдп рд╕рджрд╕्рдп рд╕рдд्рдпेрди्рдж्рд░ рдк्рд░рд╕ाрдж рд╕िрди्рд╣ा рдХो рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдоांрдЯेрдЧ्рдпू -рдЪрдо्рд╕рдлोрд░्рдб рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо / рд░ोрд▓ेрдЯ рдПрдХ्рдЯ 1919 / рдм्рд▓ैрдХ рдПрдХ्рдЯ:
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдоें рд╕िрдХ्рдЦ, рдЗрд╕ाрдИ, рд╕рдоाрди्рдп рд╡рд░्рдЧ рдмрдиे।
  • рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХो рд╡ोрдЯ рджेрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
  • рдк्рд░ाрди्рддों рдоें рдж्рд╡ैрдз рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ। { рднाрд░рдд рдоें рдж्рд╡ैрдзрд╢ाрд╕рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд░ॉрдмрд░्рдЯ рдХ्рд▓ाрдЗрд╡ рдиे рд╣ी рдХी рдеी। рдж्рд╡ैрдз рд╢ाрд╕рди рдХे рдЬрдирдХ - рд▓िрдпोрдиेрд▓ рдХрд░्рдЯिрд╕ }
  • рдХेрди्рдж्рд░ рдХा рдмрдЬрдЯ рдФрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдмрдЬрдЯ рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рд░рд╣ें - рд▓ाрд░्рдб рдЪेрдо्рд╕рдлोрд░्рдб { рдХाрд░्рдпрдХाрд▓ 1916 - 1921 рддрдХ }
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХा рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд▓ाॅрдпрдб рдЬाрд░्рдЬ рдеा।
рднाрд░рдд рд╢ाрд╕рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1935 :
  • рд▓ाрдЧू рд╣ुрдЖ - 1937 рдоें , рдиिрд░рд╕्рдд - 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рдХो  {рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпां - 10 , рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж - 321}
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рдиिрд░्рд╡ाрдЪрди рдХा рдкुрдиः рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдоें рджрд▓िрдд, рдордЬрджूрд░, рдорд╣िрд▓ा рдЖрджि рд╡рд░्рдЧ рд╕ाрдоिрд▓ рдХिрдпे।
  • рдпрд╣ рд▓ॉрд░्рдб рд▓िрдирд▓िрдердЧो рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЪрдпрди рд╕рдоिрддि рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеा। рд▓ाрд░्рдб рд▓िрдирд▓िрдердЧो 1936 рд╕े 1944 рддрдХ рднाрд░рдд рдХे рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдеे।
  • рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдж्рд╡ैрдз рд╢ाрд╕рди рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░, рдХेрди्рдж्рд░ рдоें рдж्рд╡ैрдз рд╢ाрд╕рди рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрдШीрдп рди्рдпाрдпाрд▓рдп ( 01 Oct 1937 ) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдпी। рдк्рд░рдердо рдоुрдЦ्рдп рди्рдпाрдпाрдзीрд╢ рдмрдиे - рдоॉрд░िрд╕ рд▓िंрдлोрд░्рдб рдЧिрдпрд░
  • RBI рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдЧрдИ। рдЬिрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рдЧрд░्рд╡рдирд▓ рдЬрдирд░рд▓ рдмрдиे - рдУрд╕рдмोрд░्рди рд╕्рдоिрде
рднाрд░рдд рдХा рдЕंрддिрдо рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп - рд▓ॉрд░्рдб рд▓ॉрд░ेंрд╕рдоाрдЙंрдЯрдмेрдЯрди {12-02-1947 to 15-08-1947}
рдЗрд╕рдиे рднाрд░рдд рдХो рдЖрдЬ़ाрджी рджिрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоाрдЙंрдЯрдмेрдЯрди рдпोрдЬрдиा ( 3 Jun 1947 ) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХी, рдЬिрд╕े 18 рдЬुрд▓ाрдИ 1947 рдХो рд╢ाрд╣ी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ। рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЗंрдЧ्рд▓ैंрдб рдХा рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХ्рд▓ेрдоेंрдЯ рдПрдЯрд▓ी рдеा।

рднाрд░рддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдЕрдзिрдиिрдпрдо 1947 :
  • рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдкेрд╢ - 4 July 1947, рдкाрд░िрдд - 18 July 1947 , рдзाрд░ाрдПं - 20
  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рдд рдХा рд╡िрднाрдЬрди рд╣ुрдЖ ( 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 1947 рдоें )
  • рд╡ाрдпрд╕рд░ाрдп рдкрдж рдЧрд░्рд╡рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдкрдж рдмрди рдЧрдпा рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдердо рдЧрд░्рд╡рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд▓ॉрд░्рдб рдоाрдЙंрдЯрдмेрдЯрди рдХो рд╣ी рдмрдиाрдпा рдЧрдпा।
  • рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдердо рднाрд░рддीрдп рд╡्рдпрдХ्рддि рдЧрд░्рд╡рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд╕ी. рд░ाрдЬрдЧोрдкाрд▓ाрдЪाрд░ी рдеे।

рдПрдХ рдЬिрд▓ा рдПрдХ рдЙрдд्рдкाрдж (UP)

One District One Product

  • рд╢ुрд░ूрд╡ाрдд - 24 рдЬрдирд╡рд░ी 2018 рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп → рд╕्рдеाрдиीрдп рдЙрдд्рдкाрджों рдХो рдмрдв़ाрд╡ा
  • Focus → рдХाрд░ीрдЧрд░ + рд╕्рдеाрдиीрдп рдЙрдж्рдпोрдЧ + рд░ोрдЬрдЧाрд░
  • Target → Local to Global
  • UP ODOP → 75 рдЬिрд▓े, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬिрд▓े рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЙрдд्рдкाрдж рдкрд╣рдЪाрди
  • рдм्рд░ांрдб рдПрдо्рдмेрд╕рдбрд░ - рдХंрдЧрдиा рд░рдиौрдд {1 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2021 рд╕े рдШोрд╖िрдд }
  • рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा ODOP рдоॉрдбрд▓ рдмाрдж рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рднी рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рдФрд░ One District One Product (ODOP) Programme рдХो рджेрд╢рднрд░ рдоें рдмрдв़ाрд╡ा рджिрдпा рдЧрдпा।
    • рдЕрд▓ीрдЧрдв़ — рддाрд▓े рдПрд╡ं рд╣ाрд░्рдбрд╡ेрдпрд░
    • рдЕрдо्рдмेрдбрдХрд░ рдирдЧрд░ — рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрдд्рдкाрдж
    • рдЕрдпोрдз्рдпा — рдЧुрдб़
    • рдЖрдЬрдордЧрдв़ — рдм्рд▓ैрдХ рдкॉрдЯрд░ी
    • рдмрджाрдпूं — рдЬ़рд░ी-рдЬ़рд░рджोрдЬ़ी
    • рдмाрдЧрдкрдд — рд╣ोрдо рдлрд░्рдиिрд╢िंрдЧ
    • рдмрд▓िрдпा — рдмिंрджी
    • рдмрд▓рд░ाрдордкुрд░ — рджाрд▓
    • рдмांрджा — рд╢рдЬрд░ рдкрдд्рдерд░ рд╢िрд▓्рдк
    • рднрджोрд╣ी — рдХाрд▓ीрди
    • рдмिрдЬрдиौрд░ — рдХाрд╖्рда рдХрд▓ा
    • рдмुрд▓ंрджрд╢рд╣рд░ — рд╕िрд░ेрдоिрдХ рдЙрдд्рдкाрдж
    • рдЪंрджौрд▓ी — рдХाрд▓ा рдЪाрд╡рд▓
    • рдЪिрдд्рд░рдХूрдЯ — рд▓рдХрдб़ी рдХे рдЦिрд▓ौрдиे
    • рдлрддेрд╣рдкुрд░ — рдмेрдбрд╢ीрдЯ
    • рдлिрд░ोрдЬाрдмाрдж — рдХाँрдЪ рдЙрдд्рдкाрдж
    • рдЧाрдЬीрдкुрд░ — рдЬूрдЯ рд╡ॉрд▓ рд╣ैंрдЧिंрдЧ
    • рдЧोंрдбा — рджाрд▓
    • рдЧोрд░рдЦрдкुрд░ — рдЯेрд░ाрдХोрдЯा
    • рд╣ाрдкुрдб़ — рд╣ोрдо рдлрд░्рдиिрд╢िंрдЧ
    • рд╣рд░рджोрдИ — рд╣ैंрдбрд▓ूрдо
    • рд╣ाрдерд░рд╕ — рд╣ींрдЧ
    • рдЬाрд▓ौрди — рд╣рд╕्рддрдиिрд░्рдоिрдд рдХाрдЧрдЬ
    • рдЬौрдирдкुрд░ — рдКрдиी рдХाрд▓ीрди
    • рдЭाँрд╕ी — рд╕ॉрдл्рдЯ рдЯॉрдпрдЬ
    • рдХрди्рдиौрдЬ — рдЗрдд्рд░
    • рдХाрдирдкुрд░ рджेрд╣ाрдд — рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо рдмрд░्рддрди
    • рдХाрдирдкुрд░ рдирдЧрд░ — рдЪрдордб़ा рдЙрдд्рдкाрдж
    • рдХाрд╕рдЧंрдЬ — рдЬ़рд░ी-рдЬ़рд░рджोрдЬ़ी
    • рд▓рдЦीрдордкुрд░ рдЦीрд░ी — рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╢िрд▓्рдк
    • рдорд╣ाрд░ाрдЬрдЧंрдЬ — рдлрд░्рдиीрдЪрд░
    • рдорд╣ोрдмा — рдЧौрд░ा рдкрдд्рдерд░
    • рдоैрдирдкुрд░ी — рддाрд░рдХрд╢ी рдХрд▓ा
    • рдоेрд░рда — рдЦेрд▓ рд╕ाрдордЧ्рд░ी
    • рдоुрд░ाрджाрдмाрдж — рдзाрддु рд╢िрд▓्рдк
    • рдоुрдЬрдл्рдлрд░рдирдЧрд░ — рдЧुрдб़
    • рдкीрд▓ीрднीрдд — рдмाँрд╕ुрд░ी
    • рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़ — рдЖँрд╡рд▓ा
    • рд░ाрдпрдмрд░ेрд▓ी — рдХाрд╖्рда рдХрд▓ा
    • рд╕ोрдирднрдж्рд░ — рдХाрд▓ीрди
    • рд╕ीрддाрдкुрд░ — рджрд░ी
    • рд╕िрдж्рдзाрд░्рдердирдЧрд░ — рдХाрд▓ा рдирдордХ рдЪाрд╡рд▓
    • рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँрдкुрд░ — рдЬ़рд░ी-рдЬ़рд░рджोрдЬ़ी
    • рд╢ाрдорд▓ी — рд▓ौрд╣рдХрд▓ा
    • рд╢्рд░ाрд╡рд╕्рддी — рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╢िрд▓्рдк
    • рд╕ंрднрд▓ — рд╣ॉрд░्рди-рдмोрди рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк
    • рд╕ुрд▓्рддाрдирдкुрд░ — рдоूँрдЬ рдЙрдд्рдкाрдж
    • рдЙрди्рдиाрд╡ — рдЬ़рд░ी-рдЬ़рд░рджोрдЬ़ी
    • рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी — рдмрдиाрд░рд╕ी рд░ेрд╢рдо рд╕ाрдб़ी

рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд

рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо

рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡ рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХो рд╢ैрд╡ рдХрд╣рддे рд╣ै, рд╢िрд╡ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдзрд░्рдо рдХो рд╢ैрд╡рдзрд░्рдо рдХрд╣рддे рд╣ै।
  • рд╢िрд╡рд▓िंрдЧ-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХा рдк्рд░ाрд░рднिрдХ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рд╣реЬрдк्рдкा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдоें рдоिрд▓ा рд╣ै।
  • рд╡ाрдорди рдкुрд░ाрдг рдоें рд╢िрд╡рд▓िंрдЧ рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡рд░्рдгрди рдордд्рд╕्рдпрдкुрд░ाрдг рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै
  • рдЕрдерд░्рд╡рд╡ेрдж рдоें рд╢िрд╡ рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ै – рднрд╡, рд╢рд░्рд╡, рдкрд╢ुрдкрддि, рдЙрдЧ्рд░ рдЖрджि।
  • рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рд╢िрд╡  рдХे рд▓िрдП рд░ूрдж्рд░ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рд╣ै।

рд╢ैрд╡ рд╕िрдж्рдзांрдд рдоें 3 рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрджाрд░्рде/рддрдд्рд╡ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं—
  1. рдкрддि (Pati) → рднрдЧрд╡ाрди рд╢िрд╡
  2. рдкрд╢ु (Pashu) → рдЬीрд╡ाрдд्рдоा
  3. рдкाрд╢ (Pasha) → рдмंрдзрди
рдкाрд╢ рдХे рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдмंрдзрди рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं—
  1. рдЖрдгрд╡
  2. рдХрд░्рдо
  3. рдоाрдпा
рдкुрд░ाрдг рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢ैрд╡ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 04 рдмрддाрдИ рдЧрдпी рд╣ै :-
  1. рдкाрд╢ुрдкрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
  2. рдХाрдкाрд▓िрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
  3. рдХाрд▓ाрдоुрдЦ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
  4. рд▓िंрдЧाрдпрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
рдкाрд╢ुрдкрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп : 
  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ / рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖрдЪाрд░्рдп  - рд▓рдХुрд▓ीрд╢ 
  • рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп - рдкाрд╢ुрдкрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ैрдзाрди्рддिрдХ рдЧ्рд░рди्рде рдХा рдиाрдо - рдкाрд╢ुрдкाрдд рд╕ूрдд्рд░
  • рд╢्рд░ीрдХрд░ рдкंрдбिрдд рдХौрди рдеे? - рд╢्рд░ीрдХрд░ рдкंрдбिрдд рдПрдХ рд╡िрдЦ्рдпाрдд рдкाрд╢ुрдкрдд рдЖрдЪाрд░्рдп рдеे।
  • рдкाрд╢ुрдкрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХो рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓े рдХो рдкंрдЪाрд░्рдеिрдХ рдХрд╣ा рдЧрдпा।
рдХाрдкाрд▓िрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп :
  • рдХाрдкाрд▓िрдХ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рдИрд╖्рдЯрджेрд╡ - рднैрд░рд╡
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ - рд╢्рд░ी рд╢ैрд▓ рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди
рдХाрд▓ाрдоुрдЦ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп :
  • рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рд╕े рдХिрд╕ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рдЪिрддा рдХा рднрд╕्рдо рд▓рдЧрддा рдеा?- рдХाрд▓ाрдоुрдЦ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें
  • рдХाрд▓ाрдоुрдЦ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдоें рдЕрдиुрдпाрдпी рднोрдЬрди,рдЬрд▓ рдФрд░ рд╕ुрд░ाрдкाрди рдХिрд╕ рдЪीрдЬ рдоें рдХрд░рддे рд╣ै? - рд▓ोрд╣ рдирд░-рдХрдкाрд▓ рдоें
рд▓िंрдЧाрдпрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп / рдЬंрдЧрдо рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп / рд╡ीрд░рд╢िрд╡ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп :
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░ंрде  - рд╢ूрди्рдп рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдиे
  • рд▓िंрдЧाрдпрдд рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рдмрд╣ुрдд рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеा।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ → рдмрд╕рд╡рди्рдиा
рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдоें рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо
  • рдиाрдпрдиाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा → 63
  • рдиाрдпрдиाрд░ों рдХा рдХाрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 6рд╡ीं–8рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИ. рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдпрдиाрд░ рд╕ंрдд - рдЕрдк्рдкाрд░, рд╕рдо्рдмрди्рджрд░, рд╕ुंрджрд░рд░, рдоाрдгिрдХ्рдХрд╡ाрдЪрдХрд░
Exam Focus :
  • рдиाрдпрдиाрд░ → рд╢िрд╡ рднрдХ्рдд рд╣ै। ; рдЕрд▓рд╡ाрд░ → рд╡िрд╖्рдгु рднрдХ्рдд рд╣ै।
  • рдЕрд▓рд╡ाрд░ों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें 12 рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдд рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдиाрдпрдиाрд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 63 рд╣ै।
  • рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ рдоें рд╡ैрд╖्рдгрд╡ рдзрд░्рдо рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╢ैрд╡ рдзрд░्рдо рдХी рдк्рд░рдоुрдЦрддा рднी рд░рд╣ी ।
  • рд╢िрд╡ рдХे рдХिрддрдиे рдЕрд╡рддाрд░ рд╣ै?- 18

рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा

рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा

>рдЬोрд╕ेрдл рд╕्рдЯाрд▓िрди рдиे 1928 рдоें рд╕ोрд╡िрдпрдд рд╕ंрдШ рдоें рдкрд╣рд▓ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХो рд▓ाрдЧू рдХिрдпा। 
>рднाрд░рдд рдиे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж 1951 рдоें рдЕрдкрдиी рдкрд╣рд▓ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХी। рдЗрд╕े рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ (1951-2014) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
  • рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХा рдЧрдарди : 15 рдоाрд░्рдЪ 1950
  • рд╕рдоाрдк्рддि : 15 Aug 2014
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рдеे : рдкंрдбिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू 
  • рдк्рд░рдердо рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖  : рдЧुрд▓рдЬाрд░ी рд▓ाрд▓ рдиंрджा
  • рдЕंрддिрдо рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖  рдоोंрдЯेрдХ рд╕िंрд╣ рдЕрд╣рд▓ूрд╡ाрд▓िрдпा рдеे (26 рдордИ 2014 рдХो рдЗрд╕्рддीрдлा рджे рджिрдпा)
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдПрд╡ं рд▓ाрдн : рдирдП рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдПрд╡ं рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиा
рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиाрдпें рдХेंрдж्рд░ीрдХृрдд рдФрд░ рдПрдХीрдХृрдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрд░्рдеिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╣ैं। (1947 рд╕े 2017 рддрдХ)

рдк्рд░рдердо рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि  : 01 April 1951 рд╕े  31 March 1956 рддрдХ
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ : рдкंрдбिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू 
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╣ैрд░ोрдб-рдбोрдорд░ рдоॉрдбрд▓ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी.
  • рдоुрдЦ्рдп рдз्рдпाрди - рджेрд╢ рдХे рдХृрд╖ि рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ 
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рдФрд░ 3.6% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
  • рднाрдЦрдб़ा-рдиांрдЧрд▓, рд╣ीрд░ाрдХुंрдб рдФрд░ рджाрдоोрджрд░ рдШाрдЯी рдЬैрд╕ी рдмрд╣ुрдЙрдж्рджेрд╢ीрдп рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░рдердо рдпोрдЬрдиा рдоें рдорд╣рдд्рд╡ рдоिрд▓ा।
рджूрд╕рд░ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि : 01 April 1956 рд╕े  31 March 1961 рддрдХ
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ : рдк. рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдкी.рд╕ी. рдорд╣ाрд▓рдиोрдмिрд╕ рдоॉрдбрд▓ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी.
  • рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп - рджेрд╢ рдХे рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рднी рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рдФрд░ рдЗрд╕рдиे 4.1% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдЙрд░рдХेрд▓ा, рднिрд▓ाрдИ, рджुрд░्рдЧाрдкुрд░ рдЗрд╕्рдкाрдд рдХेंрдж्рд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдпी
рддीрд╕рд░ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि : 01 April 1961 рд╕े  31 March 1966 рддрдХ
  • PM : рдк. рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХो рдЧाрдбрдЧिрд▓ рдпोрдЬрдиा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै.
  • рдоुрдЦ्рдп рд▓рдХ्рд╖्рдп - рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЧрддिрдоाрди рдФрд░ рдЖрдд्рдо рдиिрд░्рднрд░ рдмрдиाрдиा рдеा.
  • рдЪीрди рд╕े рдпुрдж्рдз рдХे рдХाрд░рдг, рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдлेрд▓ рд╣ो рдЧрдпी рдеी. рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп 5.6% рдеा рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 2.4% рд░рд╣ी рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХृрд╖ि рдкрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдФрд░  рд╣рд░िрдд рдХ्рд░ांрддि рдХी рд╢ुрд░ुрд╡ाрдд рдХी рдЧрдпी рдеी
рдпोрдЬрдиा рдЕрд╡рдХाрд╢:
  • рд╕рдордп рдЕрд╡рдзि - 1966 рд╕े 1969 рддрдХ рдеी.
  • рдпोрдЬрдиा рдЕрд╡рдХाрд╢ рдХो рдмрдиाрдиे рдХे рдкीрдЫे рдХा рдХाрд░рдг рднाрд░рдд-рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдпुрдж्рдз рдФрд░ рддीрд╕рд░ी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХी рд╡िрдлрд▓рддा рдеी.
  • рдЗрди рддीрди рд╕ाрд▓ों рдоें рдХोрдИ рднी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдирд╣ीं рдмрдиाрдпीं рдЧрдпी рдеी рдмрд▓्рдХि рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдпीं рдЧрдпी рдеी рдФрд░ рд╣рд░ рдпोрдЬрдиा рдоें рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╕рдо्рдмрдж्рдз рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕рдоाрди рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рдеी.
рдЪौрдеी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि - 01 April 1969 рд╕े  31 March 1974 рддрдХ рдеी.
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ : рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी (PM)
  • рджो рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдеे; 
    • рдкрд╣рд▓ा, рд╕्рдеिрд░рддा рдХे рд╕ाрде рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ 
    • рджूрд╕рд░ा рдЖрдд्рдо рдиिрд░्рднрд░рддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा.
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ 5.7% рдХी рд╡िрдХाрд╕ рджрд░ рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े рдХेрд╡рд▓ 3.3% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд╕рдХी рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рд╕рдордп рд╢्рд╡ेрдд рдХ्рд░ांрддि (рдСрдкрд░ेрд╢рди рдл्рд▓рдб) 1970 рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХी рд╢ुрд░ुрд╡ाрдд рдХी рдЧрдпी.
рдкांрдЪрд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि  : 01 April 1974 рд╕े  31 March 1978 рддрдХ (рдпोрдЬрдиा 4 рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЪрд▓ी )
  • рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рдоूрд▓рди (рдЧрд░ीрдмी рд╣рдЯाрдУ) рдФрд░ рди्рдпाрдп ,рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрди рдФрд░ рд░рдХ्рд╖ा рдоें рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдкрд░ рднी рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा।
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рдб्рд░ाрдл्рдЯ ‘рдбी.рдкी. рдзрд░’ рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा. 
  • рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рдеी рдЬिрд╕рдиे 4.4% рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े 4.8% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
рд░ोрд▓िंрдЧ рдк्рд▓ाрди: рдЬрдм рдХेंрдж्рд░ рдоें рдоोрд░ाрд░рдЬी рджेрд╕ाрдИ рд╕рд░рдХाрд░ рд╕рдд्рддा рдоें рдЖрдпी рддो рдЙрд╕рдиे рдкांрдЪрд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХो 1978 рдоें рд╣ी рдЦрдд्рдо рдХрд░ рджिрдпा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдПрдХ “рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдк्рд▓ाрди” рдмрдиा рджिрдпा рдеा рдЬिрд╕े рд░ोрд▓िंрдЧ рдк्рд▓ाрди рдХрд╣ा рдЧрдпा рдеा.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЧрд░िрдмी  рдФрд░ рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ी рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдЬोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा.
>рдЬрдирддा рдкाрд░्рдЯी рдж्рд╡ाрд░ा 1978 - 1980 рдХी рдЕрд╡рдзि рд╣ेрддु 'рдЕрдирд╡рд░рдд рдпोрдЬрдиा' рдмрдиाрдпी рдЧрдпी।

рдЫрдард╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि рдЕрд╡рдзि  : 01 April 1980 рд╕े  31 March 1985
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рдоूрд▓ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп:
    •  рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рдоूрд▓рди рдФрд░ 
    • рддрдХрдиीрдХी, рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░рддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдеा.
  • рдЫрдаी рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдиे рднाрд░рдд рдоें рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдеी. рдоूрд▓्рдп рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдП рдФрд░ рд░ाрд╢рди рдХी рджुрдХाрдиें рдмंрдж рдХрд░ рджी рдЧрдИं рдеी рдЬिрд╕рд╕े рдЦाрдж्рдп рдХीрдорддों рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рдеी рдФрд░ рджेрд╢ рдоें рдорд╣ंрдЧाрдИ рдиे рдЕрдкрдиे рдкैрд░ рдкрд╕ाрд░рдиे рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдП рдеे. рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рд╕рдордп рд╕े рдиेрд╣рд░ु рдХे рд╕рдоाрдЬрд╡ाрдж рдХा рдЕंрдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा.
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдмрд╣ुрдд рд╕рдлрд▓ рд╣ुрдИ рдеी. рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп 5.2% рдеा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдиे 5.7% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
рд╕ाрддрд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि : 01 April 1985 рд╕े  31 March 1990 рддрдХ рдеी.
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ : рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों :
    • рдЖрдд्рдо рдиिрд░्рднрд░ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдФрд░ 
    • рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдЕрд╡рд╕рд░ рдкैрджा рдХрд░рдиा рд╢ाрдоिрд▓ рдеा.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рдоें рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдоिрд▓ी рдеी.
  • рдЗрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп 5.0% рдеा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдиे 6.0% рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.

рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдпोрдЬрдиाрдПं: рдХेंрдж्рд░ рдоें рдЕрд╕्рдеिрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдард╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рд╕рдордп рдкрд░ рд╢ुрд░ू рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХी, рдЗрд╕ рдХाрд░рдг 1990-91 рдФрд░ 1991-92 рдоें рджो рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдпोрдЬрдиाрдпें рдмрдиाрдпीं рдЧрдпी рдеीं.

рдЖрдард╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि : 01 April 1992 рд╕े  31 March 1997 рддрдХ
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдоें рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдЬैрд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЧрдИ рдеी.
  • 1991 рдоें рдирд░рд╕िрдо्рд╣ा рд░ाрд╡ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдирдИ рдЖрд░्рдеिрдХ рдиीрддि рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдИ; рдЖрдард╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХे рджौрд░ाрди рдЗрди рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕ुрдзाрд░ों рдХो рдЖрдЧे рдмрдв़ाрдпा рдЧрдпा।
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╕рдлрд▓ рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп 5.6% рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдиे 6.8% рдХी рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рд╕рдордп рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдпोрдЬрдиा (1993 рдоें) рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣िрд▓ा рдХोрд╖ (March 1993 рдоें ) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдпी.
рдиौрд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि - 1997 рд╕े 2002 рддрдХ рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдлोрдХрд╕ :
    • рди्рдпाрдп рдФрд░ 
    • рд╕рдоाрдирддा рдХे рд╕ाрде рд╡िрдХाрд╕ рдкрд░ рдеा.
  • рдЗрд╕े рднाрд░рдд рдХी рдЖрдЬाрджी рдХे 50 рд╡ें рд╡рд░्рд╖ рдоें рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा.
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдЕрдкрдиे рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп 6.5% рдХी рджрд░ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рдирд╣ीं рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рдЗрд╕рдиे рдХेрд╡рд▓ 5.4% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдеी.
рджрд╕рд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि - 2002 рд╕े 2007 рддрдХ рдеी.
  • рд▓рдХ्рд╖्рдп : рдЕрдЧрд▓े 10 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдп рдХो рджोрдЧुрдиा рдХрд░рдиा рдеा.
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп : 2012 рддрдХ рдЧрд░ीрдмी рдЕрдиुрдкाрдд рдХो 15% рдХрдо рдХрд░рдиा рдеा.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдоें 8.0% рд╡िрдХाрд╕ рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХेрд╡рд▓ 7.6% рдХी рд╡ृрдж्рдз рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдЬा рд╕рдХी рдеी.
рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि - 2007 рд╕े 2012 рддрдХ
  • рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ :  рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдордирдоोрд╣рди рд╕िंрд╣
  • рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╕ी. рд░ंрдЧрд░ाрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдпी рдеी
  • рдоुрдЦ्рдп рдеीрдо - "рддेрдЬ़ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╡िрдХाрд╕ (рдЧрд░ीрдмी рдоें рдХрдоी) рдеी.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдоें 8.1 % рд╡िрдХाрд╕ рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХेрд╡рд▓ 7.9% рдХी рд╡ृрдж्рдз рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдЬा рд╕рдХी рдеी.
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп :
  • рдХृрд╖ि, рдЙрдж्рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдУं рдоें рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ рдХो рдХ्рд░рдорд╢ः 4%, 10% рдФрд░ 9% рддрдХ рдмрдв़ाрдиा।
  • 2009 рддрдХ рд╕рднी рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкेрдпрдЬрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдПं।
  • рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдоें рдХрдоी।
  • рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг।
  • рдЗрд╕рдиे рджूрд░рд╕्рде рд╢िрдХ्рд╖ा, рдФрдкрдЪाрд░िрдХ, рдЧैрд░-рдФрдкрдЪाрд░िрдХ, рджूрд░рд╕्рде рдФрд░ рдЖрдИрдЯी рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рдЕрднिрд╕рд░рдг рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा।
рдмाрд░рд╣рд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा:
  • рдЕрд╡рдзि  : 01 April 2012 рд╕े  31 March 2017
  • рдоुрдЦ्рдп рдеीрдо : "рддेрдЬ़, рдЕрдзिрдХ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рдФрд░ рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕"
  • 12рд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЖрд░्рдеिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХृрд╖ि, рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдКрд░्рдЬा, рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд╕ंрдЪाрд░, рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╢рд╣рд░ी рд╡िрдХाрд╕ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдЬрдмрдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдФрд░ рдХौрд╢рд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рдеे.
  • рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдоें 8 % рд╡िрдХाрд╕ рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा рд▓ेрдХिрди рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें рдХेрд╡рд▓ 6.8% рдХी рд╡ृрдж्рдз рджрд░ рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी рдЬा рд╕рдХी рдеी.
  • рдЙрдж्рджेрд╢्рдп :
    • рдЧैрд░ рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें 50 рдоिрд▓िрдпрди рдирдП рдХाрдо рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкैрджा рдХрд░рдиा.
    • 0-3 рд╕ाрд▓ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рдмीрдЪ рдХुрдкोрд╖рдг рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा.
    • рд╡рд░्рд╖ 2017 рддрдХ рд╕рднी рдЧांрд╡ों рдХो рдмिрдЬрд▓ी рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा
    • рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЖрдмाрджी рдХे 50% рдЬрдирд╕ँрдЦ्рдпा рдХो рдЙрдЪिрдд рдкेрдпрдЬрд▓ рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा
    • рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 1 рдоिрд▓िрдпрди рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкेреЬ рд▓рдЧाрдХрд░ рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдлैрд▓ाрдиा
    • рджेрд╢ рдХे 90% рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХो рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ेрд╡ाрдУं рд╕े рдЬोреЬрдиा
  1. 12рд╡ीं рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рднाрд░рдд рдХी рдЕंрддिрдо рдкंрдЪрд╡рд░्рд╖ीрдп рдпोрдЬрдиा рдХрд╣ी рдЬाрдПрдЧी.
  2. 2014 рдоें рдиिрд░्рд╡ाрдЪिрдд рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рдирдИ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдпोрдЬрдиा рдЖрдпोрдЧ рдХे рд╡िрдШрдЯрди рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдеी.